Kopaonička škola Prirodnog Prava

Pravo na život, pravo na slobodu, pravo na imovinu, pravo na intelektualnu tvorevinu, pravo na pravdu i pravo na pravnu državu

Nazad
BESEDE SA KOPAONIKA

VLADAVINA NASILJA I UCENE Opšta kultura jedne zajednice ispoljava se i preko njene odlučnosti da vladavinom sile i nasilja kao jedinog sredstva unutrašnje i spoljne hegemonije, ostvaruje svoje političke, ekonomske i oružane ciljeve.

Sa stanovišta kulture mira, kao elementarnog svojstva prirodnog prava, ove vrste državnog ili nedržavnog nasilnog imperijuma, ne ulazi u polje demokratske kulture i međukulturne tolerancije, bez obzira da li se ona javlja u vidu otvorenog nasilja ili prividnog i prikrivenog humanitarnog akta iza koga stoji naoružana nepravda ili sistem taliona.

Organizovani terorizam U tom neredu ideja, stoji organizovani terorizam, jedan od značajnih udara na naše pravo na život, danas više praktikovan nego u prošlosti, koji je zasnovan na nasilju i uceni kao najvišem deliktnom ponašanju. Nasilje i učena - dve su mračne tačke mržnje i nagona za ostvarenje nezaslužene koristi bilo koje vrste.

Nažalost, poslednjih godina terorizam se proširio, pa čak i u odnosu na našu prošlogodišnju sesiju održanu ovde na Kopaoniku. Terorizam kao savremeno zlo, treba da bude rešavan, ne vulgarnom odmazdom i ekvivalencijom nasilja »ko će koga više«, već ulaskom u njegove uzroke, jer se bolest bolje leči u uzrocima nego u posledicama.

Bioterorizam Ako se tome priključi i danas aktuelni bioterorizam koji svojom ekspanzijom sve više osvaja i ugrožava prirodu našeg života, onda, opšta kultura umnosti mora pronaći put da bismo izbegli »našu posthumanu budućnost« (Fukujama).

Genocid Pored terorizma, danas je, možda više nego u prošlosti, na sceni i genocid koji predstavlja najgrublju negaciju prirodnog prava na život. Namerno, potpuno ili delimično (za vreme rata ili mira) uništenje jedne nacionalne, etničke, rasne ili verske grupe, predstavlja antiprirodni čin i delikt koji je sankcionisan kao zločin po međunarodnom i nacionalnom pravu i koji mora biti sprečavan sredstvima svih društvenih činilaca koji čine integritet jednog društva.

Nuklearno oružje Nuklearna i druga akumulirana energija mora biti u službi prava na život. Nikada i ni pod kojim uslovima ne smeju biti sredstvo za masovno uništavanje ili ugrožavanje prava na život. Svako ko drukčije čini mora biti pogođen, ne samo sveopštom sankcijom najvećeg zločina, već i istorijskom osudom divljaštva nad civilizacijom prirodnog prava.

Proizvodnja, isprobavanje ili širenje, isto kao i samo posedovanje nuklearnog oružja, jedna je od najvećih potencijalnih opasnosti prava na život, opasnost sa kojom je suočen današnji svet i koji je imao žalosnu priliku da vidi svu strahotu i posledice upotrebe takvog antiljudskog oružja. Taj fakt stvara klimu podozrivosti među državama, klimu koja dovodi do »prava« prvog napada, stvara opštu pravnu, ekonomsku i socijalnu nesigurnost, što je suštinska suprotnost konstituciji i ostvarenju prirodnog prava čoveka. I po tome: svi oblici upotrebe ili samog posedovanja u svrhu upotrebe nuklearnog naoružanja predstavlja zločin protiv čovečnosti, bez obzira da li su u pitanju male ili velike, demokratske ili nedemokratske, pravne ili antipravne države. NEZAVISNO SUDSTVO

Sudijska nezavisnost i nepristrasnost u kontekstu trodelne podele vlasti, neminovna je pretpostavka ustanove sudstva. Pitanje nezavisnosti sudije nije samo pravno pitanje. To je pitanje opšte kulture jedne zajednice. U stvari, sve do sada imenovane determinante opšte kulture jedne zajednice, reflektuju se na oblast sudstva u smislu proklamacije, zaštite i ostvarenja principa sudijske nezavisnosti, a što je moguće samo u uslovima konstituisane pravne države.

Zavisnost U uslovima nepravne države, gde je legitimitet i legalitet prava ispod dozvoljene granice društvene tolerancije, gde vladavinu prava zamenjuje vladavina samovoljnog fakta - vlasti, strasti ili interesa pojedinačnog ili grupnog, gde se eliminiše načelo podele vlasti i ceo život svodi na politički monizam i njegovu strogu hijerarhiju, tu se sudijska nezavisnost svodi na zavisnost od partijske, a ne zakonske, odluke.

Brodolom Takva zavisnost pretvara sudiju u derivat jednosmernog naloga (političkog, nacionalnog, međunarodnog, rasnog ili klasnog, finansijskog) i sudija tada objektivno nije u stanju da pravedno primeni pravo po principu jednakog postupanja u jednakim slučajevima. U hipotezi, dakle, nepravne države, pravo doživljava brodolom, a s njim tone i princip sudijske nezavisnosti. Ići takvom »pravu« i takvom sudiji, znači ići antipravdi.

Organski deo Naprotiv, kada se demokratski princip sa kvalifikacijom demokratske kulture, organizuje po načelu vladavine legitimiteta i legaliteta u okvirima društvene tolerancije, tada se nezavisnost sudije obezbeđuje delovanjem pravne države. Sudijska nezavisnost, kao neminovni atribut njegove funkcije, predstavlja organski deo pravne države.

Trodelna podela vlasti Pravna država, pored dva paradigmatična načela vladavine legitimiteta i legaliteta, u materiji organizacije državne vlasti, usvaja princip podele vlasti na zakonodavnu, izvršnu i sudsku.

Ta trihotomna podela vlasti čini esencijalni deo pravne države. Takva podela postala je atribut pravne države, i ona danas nalazi mesta u ustavnim rešenjima demokratskih država. Prema Monteskjeu (O duhu zakona), sve bi bilo izgubljeno ako bi isti čovek ili telo uglednika vršilo sve tri pomenute vlasti; i dalje: slobode nema ako sudska vlast nije odvojena od zakonodavne i izvršne vlasti. Drugim rečima, načelo podele vlasti, još od Monteskjea sve do danas, postalo je sinonim moderne države.

Pogažene proklamacije Međutim, to načelo u praktičnoj primeni, u mnogim državama savremenog sveta, svodi se na princip jedinstva vlasti, gde, naročito upravna, dakle, izvršna vlast stavlja pod svoj manus sudsku vlast. Tačnije, politička vlast preko izvršne vlasti, ulazi, ne samo u organizaciono polje sudske vlasti, već i u polje ocene i kvalifikacije pojedinih sudskih odluka u smislu ocene pravilne ili nepravilne odluke, što je grubo narušavanje samih temelja pravne države.

Bahatost Tako na primer, ako se od visokih zvaničnika izvršne vlasti, u medijskoj javnosti, čuje da je konkretna odluka konkretnog suda pogrešna i da Vlada ne stoji iza takve odluke (vest od 5. novembra 2004. koja nije demantovana), onda je to znak da nismo još ni u predvorju pravne države i da nam je trodelna podela vlasti više na ustavnom papiru nego u stvarnosti.

Takvo bahato ponašanje siguran je znak da su nam proklamacije pravne države u stvari simulovani akti, iza kojih stoji prikriveni (disimulovani) princip jedinstva vlasti, gde se celokupna vlast nalazi samo u jednim rukama.

Atak Prema tome, svako ko se igra sa nezavisnošću sudstva, neka zna šta čini, a čini atak na temelje pravne države. I ako ga sankcija ne pogađa danas, pogodiće ga istorijska, a ona može biti i teža od neke trenutne.

Glavni gradovi Za Dvorkina (Carstvo prava) sudovi su glavni gradovi carstva prava, a sudije njegovi vladaoci. Razume se, to je samo jedna figura koja nastoji da podvuče nezavisnu ulogu suda u »upravljanju« pravdom, što ne znači da su sudije nepogrešive, jer erare humanum est, ali uvek sa dispozicijom i sankcijom koja je isključivo zakonom predviđena.

Greška sudije Drugim rečima, postoje zakoni i zakonska procedura u kojoj se utvrđuje greška sudije, sa svim posledicama sve do prestanka funkcije, ali to u svakom slučaju nije, niti u pravnoj državi može biti, samozvana i paušalna ocena zvaničnika izvršne vlasti.

Sudovi nisu lične pisarnice bilo koje partijske vlasti, već mesta, gde se u zakonskim okvirima, ide po realizaciju prava i pravde kao temeljne vrline čoveka u uslovima konkretnog socijabiliteta.

Ponovimo Dvanaest tačaka sudijske nezavisnosti koje je formulisala ova Škola:

I. sudija je u izricanju pravde nezavisan od bilo koje vlasti, osim vlasti legitimnog zakona;

  1. 1.sudija donosi nepristrasne odluke u zakonom predviđenom postupku na osnovu procene činjenica i razumevanja zakona u smislu ostvarenja komutativne i distributivne pravde; sudija primenjuje i norme o ljudskim pravima koje proizilaze iz potvrđenih i objavljenih međunarodnih ugovora i opšteprihvaćenih međunarodnih standarda koji su sastavni deo unutrašnjeg pravnog poretka svake prosvećene zajednice; sudija je ličnost javnog poverenja; sudijska dužnost je zasnovana na visokom stupnju pravničke i opšte kulture, pa sudiji mora biti dostupna mogućnost stalnog usavršavanja; sudija kao i drugi građani, uživa opštu slobodu mišljenja, govora, izražavanje uverenja, profesionalnog udruživanja, okupljanja i kretanja, ali svagda tako da čuva dostojanstvo svog poziva i nepristrasnost i nezavisnost sudstva; vršenje sudijske dužnosti ne sme biti predmet nedostojnih uticaja, podsticanja, pritisaka, pretnji ili intervencija, direktnih ili indirektnih, od strane bilo koga i iz bilo kojih razloga; svako je dužan da, u granicama prinudnih propisa, javnog poretka i morala, poštuje nezavisnost sudije i da se uzdrži od svakog akta nedostojnog uticaja. Svako lice koje svojim aktima nedostojnog uticaja naruši ili ugrozi nezavisnost sudije, kazniće se po zakonu; država garantuje nezavisnost sudije doslednom primenom ustavnog načela vladavine prava i načela podele vlasti na zakonod avnu, izvršnu i sudsku, po kome sudska vlast pripada sudovima; sudija ne može biti pozvan na odgovornost za mišljenje ili glas koji je dao u vršenju sudijske dužnosti. Imunitet sudije uređuje se zakonom; sudija ne može vršiti vansudske poslovne aktivnosti kojima se kompromituje njegova sudska nezavisnost i dostojanstvo;
  2. 2.sudija se mora izuzeti da postupa po određenom predmetu u slučaju da postoje takvi razlozi koji dovode u pitanje njegovu nepristrasnost, kao i kada može doći do sukoba interesa koji je nespojiv sa vršenjem sudijske funkcije i nezavisnosti sudije.
Tri dimenzije

Nezavisnost sudije pruža se u tri dimenzije:

  1. 1. nezavisnost sudije u postupku primene prava,
  2. 2. statusna nezavisnost
  3. 3. jemstva sudijske nezavisnosti
Ius i leges

Nezavisnost sudije u postupku primene prava svodi se na pitanje pozitivizma ili univerzalizma. Još je antičko pravo razlikovalo ius od leges, pa se postavlja pitanje da li sudija primenjuje samo zakon koji je na pravnoj snazi i to u smislu njegovog slova, ili sudija izriče pravdu držeći se važećeg zakona, njegovog smisla i razuma, pa čak i drugih usvojenih pravila ponašanja koja dopunjuju zakonsku dogmatiku.

Odgovor na ovo pitanje u suštini određuje nezavisnost sudije u postupku primene zakona i prava uopšte. Istovremeno, to je i centralno pitanje sudijske nezavisnosti. Kada je sudija samo automatizovani primenjivač norme, pa čak i one koja u toliko nepodnošljivoj meri protivreči pravdi da se silom fakta mora povući pred pravdom, i kada se sudiji ne dozvoljava da putem interpretacije takvu zakonsku normu privede pravičnom rešenju, onda se princip nezavisnosti sudije u postupku primene prava pretvara u svoju suprotnost. Sudija tada postaje zavisan od normativne snage jedne dogme, suprotno opštem mišljenju i svom sudijskom uverenju. Drugim rečima, kako će sudija postupiti kada se nađe pred dualitetom pozitivnog prava (koje može biti i nepravedno) i prirodnog prava (koje je pravedno po sebi), s obzirom na zakonsku i nadzakonsku normu koja mu dodeljuje nezavisnost u postupku primene prava.

Triparticija Taj odgovor, po prirodi same stvari, ne može biti zasnovan na monizmu jednog ili drugog rešenja, već na tripartitnoj množini odnosa pozitivnog i prirodnog prava: prirodno pravo je supstrat i uzor pozitivnom pravu; prirodno pravo je supsidijarni neposredni izvor prava; prirodno pravo je korektivni faktor u primeni pozitivnog prava. Skraćeno govoreći, prirodno pravo je uzorno, supsidijarno i korektivno u odnosu na pozitivno pravo. Ova tri odnosa svojom kumulativnošću iskazuju postojeće stanje stvari.

Mnoga rešenja pozitivnog prava zasnovana su na načelima ius naturae, tako da ona čine elemente pozitivnog prava, sjedinjene u konkretnoj normi. Takva norma ima svoj život i primenjuje se kao i svaka druga, što znači, da pravna sankcija prevashodno obezbeđuje njenu primenu. Međutim, analizom njenog porekla, otkriva se naturalis ratio koji stoji u osnovi takve norme, i to je taj uzorni odnos koji postoji između pozitivnog i prirodnog prava. U tom smislu pomenimo samo nekoliko slučajeva. Da pozitivno pravo često uzima u obzir i vinculum aeguitatis, vidimo već na primeru komutativne i distributivne pravde i njenoj primeni u konkretnim ustanovama obligacionog prava kao što su: dvostrani ugovori koji počivaju na principu jednakih vrednosti uzajamnih prestacija i taj princip je zaštićen brojnim pravnim sredstvima - odgovornost za fizičke i pravne mane, oštećenje preko polovine ili prekomemo oštećenje, zabrana zelenaškog ugovora, klauzula rebus sic stantibus; kod deliktne štete primenjuje se princip integralne naknade sa izvesnim odstupanjima pod uticajem distributivne pravde; pojava socijalizacije odgovornosti za prouzrokovanu štetu; ustanova condictio sine causa; naturalne obligacije koja se svode na dug časti; pravila koja se odnose na utvrđivanje savesnosti koja se često uzimaju u obzir prilikom regulisanja određenih obligacionih odnosa, a koja u različitim vremenima i prostorima nemaju istu sadržinu i značaj. Prirodno pravo ima supsidijarnu snagu u odnosu na pozitivno, i to u smislu da se ono neposredno primenjuje u slučaju pravnih praznina, ukoliko sud nije mogao da iznađe rešenje primenom pravila analogije ili drugog načina na koji zakon upućuje, npr. primenom zakonitog običaja. Treći odnos bismo mogli nazvati korektivnim, kada sam zakonodavac upućuje na primenu određenih metapravnih kriterijuma (savesnost i poštenje, boni mores, pravičnost) ili kada sam sudija putem ciljnog tumačenja odgovarajuće norme pozitivnog prava dođe do njenog prirodno pravnog supstrata.

Sudijski status Sudijska nezavisnost se izražava i atributima sudijskog statusa. Prateći tradiciju prava i pozitivno-pravna rešenja u ovoj oblasti u određenom broju zemalja, naročito se ističu dva dvojstva sudijskog statusa: stalnost sudijske funkcije i nepokretnost sudijske dužnosti.

Stalnost sudijske funkcije podrazumeva pravilo po kome sudija ne može biti lišen svoga zvanja i položaja, ničijom voljom ili samovoljom, osim svojevoljno, kao i iz zakonom utvrđenih razloga prestanka sudijske funkcije. Nepokretnost sudijske dužnosti podrazumeva da sudija ne može protiv svoje volje biti premešten u drugi sud.