Kopaonička škola Prirodnog Prava

Pravo na život, pravo na slobodu, pravo na imovinu, pravo na intelektualnu tvorevinu, pravo na pravdu i pravo na pravnu državu

Nazad
BESEDE SA KOPAONIKA

Garantije sudijske nezavisnosti Pored sudijske nezavisnosti u postupku primene prava, kao i njegove statusne nezavisnosti, postoji veći broj garantija te nezavisnosti koje imaju za cilj da obezbede stvarnu i delotvornu primenu sudijske nezavisnosti u praktičnom životu.

Među brojnim garantijama treba naročito pomenuti: način izbora sudija, materijalni položaj sudije, ograničeno vršenje vansudskih aktivnosti, sudijski imunitet, način unapređenja, stalno usavršavanje i obrazovanje, obrazloženje sudskih odluka i izdvojeno mišljenje prilikom odlučivanja i glasanja, uslovi rada, raspoređivanje predmeta (kabinetska iustitia), sigurnost i fizička zaštita sudija i njihovih porodica. Autoritet sudske vlasti i sudijska nezavisnost treba da budu garantovani i pravilom da se ovlašćenja upravne vlasti i zakonodavne u pogledu mogućnosti da se njihovim aktima unapred ili retroaktivno poništavaju dejstva sudskih odluka (abolicija, amnestija, pomilovanja) koriste samo u onoj meri u kojoj se grubo ne narušava autoritet (pa čak i dostojanstvo) suda i princip sudijske nezavisnosti. Razume se, ovo pitanje se zakonom uređuje (nadležnost, razlozi, uslovi i postupak donošenja ovih akata), ali mu treba odrediti mesto i domašaj, ne samo sa stanovišta načela podele vlasti, već i sa stanovišta očuvanja ugleda suda i sudijske nezavisnosti. VELIKI PRAVNI SISTEMI

Različite determinante kulture o kojima je do sada bilo reči, govore o kulturnoj raznolikosti sveta, a to znači i o različitim kulturama prava, kao izrazima celine odgovarajuće opšte kulture.

Kada je reč o skali njihovog razdvajanja, ali i tačkama vezivanja, posebno sa stanovišta geografskog i prostomog važenja, nastaje pitanje: kult provincijalizma prava ili kultura univerzuma prava. Prethodno pogledajmo kako se pozitivno pravo u svojoj vekovnoj evoluciji, sve do druge polovine 20. veka, okupilo u nekoliko familija, često nesložnih, a ponekad i ekstremno suprotstavljenih. U literaturi, tu postoje različite klasifikacije i moguće tipologije tzv. velikih pravnih sistema, učinjene od poznatih komparativista. U svakom slučaju, sve te klasifikacije govore o lokalizmu pozitivnog prava, ali i o njegovom svojstvu prostiranja na šire geografske prostore. Od istorije i praistorije prava i njegove civilizacije, pravo ima neodoljivu potrebu da se širi, da umnožava svoje kapilare, da osvaja neku prostorno vremensku dimenziju, da »zaviri« preko neke reke ili planine, iza neke prirodne ili državne granice. I tako, sve do nekog univerzuma, do nekog pravničkog neba koje nas pokriva zajedničkim razlikama (ali i praznim prostorima), koje u sintezi dovode do onih pravničkih svodova koje nazivamo konvencijama, deklaracijama ili unifikacijama, bolje reći, mostova koji spajaju razdvojene narode, pa i čitave civilizacije. Ova dimenzija prava u svojoj suštini se može objasniti učenjem škole prirodnog prava. Ona će nam kazati da su život i sloboda čovekova prirodna pojava, baš kao i neki zakon fizike, da su to dva prava koja su univerzalna i koja nisu ni klasna ni nacionalna, već koja svaki čovek donosi i odnosi sa sobom, rođenjem ili fizičkim krajem kao prirodnom pojavom.

Petočlana klasifikacija Kada je reč o različitim familijama prava na opštem planu u dvadesetom veku, treba poći od konstatacije da je ono, u svetskim razmerama, rezultat viševekovne evolucije i pravne civilizacije. Evolucija koja je svojstvena nacionalnom biću i kulturnom identitetu pojedinih naroda, a što je opet posledica dejstva različitih metapravnih determinanti koje bitno utiču na prirodu određenog pravnog sistema.

Čini se, da bi za ovu priliku, mogla biti postavljena jedna petočlana klasifikacija velikih pravnih sistema dvadesetog veka. Razume se, taj pentagon velikih pravnih sistema ovde je usvojen samo kao moguća skica klasifikacije pozitivnog prava u svetskim crtama, i to samo radi toga da bismo bili u stanju da sagledamo rezultate procesa koji su se tu odigrali, naročito u drugoj polovini dvadesetog veka, a koji su doveli do izvesnog ujednačavanja razdvojenih pravnih celina. Ako pođemo od evropske pravne civilizacije, onda bismo kao prvu familiju označili kulturu prava koja se ujedinjuje na rimskoj, pandektno-germanskoj i romanskoj osnovi, gde je rimsko pravo temelj te civilizacije. Ta evropska pravnička porodica ponikla je, dakle, na zdanju rimskog prava, ali i razvijala svoje ustanove shodno potrebama svoga vremena i prostora. Razume se, reč je o ustanovama rimskog prava koje su za sobom tada imale evoluciju od hiljadu godina i gde je bio snažan uticaj Stoičke škole koja je u stvari bila deo grčke filozofije antičkog doba i koja je snažno povezivala moral sa prirodnim pravima čoveka. U svakom slučaju, evropska pravna civilizacija razvijala se na filozofiji opštosti pravnih kategorija. Druga pravna celina je Common law sistem ostvaren na izvoru i pravnoj tehnici precedentnog prava anglo-saksonskog tipa koga mnogo više ima u vanevropskim zemljama u odnosu na kontinentalnu Evropu. To je »opšte pravo« engleske pravne tradicije rasprostranjeno na tom jezičkom području (npr. Australija, Novi Zeland, SAD) koje se, u suštini kao sudsko pravo, primenjuje na one pravne odnose koji nisu regulisani pisanim propisima, dakle, zakonima i podzakonskim opštim pravnim aktima. Treći veliki pravni sistem jeste šerijatsko pravo koje se zasniva na islamskoj religiji, na Kuranu kao osnovnom izvoru prava, koji, pored prava, obuhvata i osnovne principe vere i morala. Kao izvor ovoga prava označava se Sunnet (tradicija) koja podrazumeva Muhamedove izreke i način njegovog života. Prema islamskoj nauci u izvore šerijatskog prava, pored Kurana i Sunnet-a, spadaju i pravna shvatanja Idžmaul-ummet i norme koje su dobijene putem analogije iz postojećih pravnih propisa - Kijas. Četvrtu grupu velikih pravnih sistema čine sistemi Dalekog istoka. Tako, indijsko pravo (posebno, privatno) sastoji se od Hindu-prava, islamskog prava i zakonodavstva starog (pre polovine 20. veka koje nije ukinuto) i postojećeg pozitivnog prava. Kao dopunski izvor javljaju se principi pravičnosti. Hindu pravo ima tri izvora: Sruti, Smriti koji su božanskog porekla, i običaji koji nisu ušli u prva dva, ali koji iz njih proizilaze. U stvari, Smriti je osnovni izvor Hindu-prava koji se sastoji od zakonika Manu, i Narda. Petu grupu čini sistem kineskog prava koji je do prve polovine 20. veka bio zasnovan na principima Konfučijeve doktrine i kasnije Carskog zakonika (Ta Čing Lu-Li) koji je sadržavao pravila privatnog i javnog prava. U drugoj polovini 20. veka kinesko pravo se sastoji od pisanih zakona, pa i kodifikacija pojedinih zakonskih oblasti. Međutim, kinesko pravo i dalje važnu ulogu pridaje običajima i ustaljenim pravilima ponašanja koja uglavnom imaju vansudsku pozornicu u odnosu na kategorije evropskog prava.

Procesi ujednačavanja Veliki stepen zbližavanja ovih pet različitih familija prava odigrao se u drugoj polovini dvadesetog veka. Tako, preko brojnih međunarodnih konvencija, kao i preko faktičkog i pravnog uticaja, a naročito preko kodifikacija ljudskih prava u okviru UN i drugih međunarodnih organizacija i međunarodnih standarda, došlo je do izvesnog zbližavanja različitih familija prava.

Međutim, i pored proklamovanih zajedničkih prirodnih prava čoveka (ljudskih prava) u savremenom svetu nije došlo do očekivanog ostvarenja tih prava. Razlozi su brojni, a ovde ističemo samo tri: ekstremno siromaštvo više od milijarde ljudi (o čemu je več bilo reči); veliki broj antipravnih država koje na papiru svog zakonodavstva implementiraju proklamovana ljudska prava, ali ta prava praktično ne ostvaruju, jer im nedostaje demokratska kultura i vladavina legitimiteta i legaliteta; zloupotreba ljudskih prava u smislu ucene, represije, ekvivalencije nasilja i odmazde. Dakle, umesto da se ljudska prava ostvaruju u skladu sa njihovom prirodno pravnom svrhom, ona se često zloupotrebljavaju jer se vrše protivno cilju zbog koga su ustanovljena i priznata. EVROPSKA FAMILIJA PRAVA

Kada je reč o evropskoj familiji prava, posebno o integraciji kojoj teži oko pola milijarde ljudi, treba reći da i ona, u pogledu nekih značajnih pitanja, deli sudbinu celine. S jedne strane, zahvaljujući opštem napretku nauke i neslućenog razvoja tehničkog uma, nastoji da prevlada granice lokaliteta, pre svega, u domenu ekonomije i informativne tehnologije, komunikacija i širenju nadnacionalnih tvorevina, a s druge strane, i njoj preti mnoštvo opštih agresija na život: izvori akumulirane energije za masovno uništenje ljudi, ugroženost prirode, razne vrste nasilja i terorizma, nove bolesti, ogromne svojinske razlike, dakle, sve one pozitivne i negativne strane koje donosi aktuelna globalizacija sveta.

Novi početak Ali, pored ovih opštih pojava, evropska familija prava danas se nalazi, pored evolucije njene pravne civilizacije koja traje već više od dve hiljade godina, na nekoj vrsti početka, u stvari, početka integracije srodničkih prava pojedinih evropskih naroda, ali tako da ta integracija ne bi trebalo da ugrozi kulturni diverzitet njenih naroda.

Reč je, dakle, o jednoj velikoj integraciji prava evropskog kontinenta, integraciji koja je u formiranju i koja se neće završiti prijemom svih evropskih naroda u Evropsku uniju, već, naprotiv, ta integracija će tek tada dobiti puni legitimitet i biti sposobna da pređe u drugu fazu svoje egzistencije, a to znači u fazu potpunije realizacije izgrađenih zajedničkih ustanova koje odgovaraju svim determinantama kulture svih evropskih naroda.

Ne samo lovorike Međutim, na tom putu stoje, ne samo lovorike, već i brojne teškoće. Pomenimo samo neke:

Velike razlike među pojedinim evropskim narodima (počev od različitih činilaca materijalne i intelektualne kulture, sve do različitih resursa, običaja, religioznih opredeljenja) moraju se ublažiti, i to samo u onom stepenu koji je potreban za funkcionisanje celine Evropske unije, ali ne i ugroziti njihovo pravo na razliku, njihov istorijski i kulturni identitet. Ta optika mora biti prepuštena demokratskoj kulturi koja podrazumeva toleranciju kao izraz visoko razvijene svesti i duhovne i materijalne slobode svih oblika socijabiliteta na evropskom kontinentu.

Kada je reč o pravu Evropske unije, sve se više iskazuje prisustvo anglo-saksonskog prava, što samo po sebi, može biti i dobro, ako je to prisustvo rezultat naučne i životne potrebe. Ali, ako je to prisustvo vođeno nekom metapravnom ambicijom i snagom akumulirane izvanpravne energije, onda to čini jednu penetraciju nedovoljno naučno i stručno objašnjenu. Ona dovodi u pitanje, ne samo pravne spomenike evropske pravne civilizacije, već i samu suštinu i formu prava koja je na ovom kontinentu preživela sve vekove, počev od Zakona od 12 tablica i Digesta, sve do evropskih modernih kodifikacija građanskog prava, pre svih, francuskog i nemačkog jezičkog područja. Potrebno je, dakle, uskladiti evropsku filozofiju opštosti pravnih kategorija sa pragmatikom i kazuistikom anglo-saksonskog prava. U stvari, pravo svih pet familija prava treba da se razvija u harmoniji i međukulturnoj toleranciji koja je vođena kodifikovanim ljudskim pravima. Ta kompozicija treba da se razvija putevima naučnog argumenta, a ne putevima nenaučne sile i pobune fakta protiv nametnutog prava (npr. evropska pravna nauka tek treba da analizira ustanovu tzv. kolateralne štete čiji glas dolazi sa anglo-američkog područja, jer ona ovu vrstu štete ne poznaje u svojoj dosadašnjoj evoluciji). U savremenoj evropskoj civilizaciji poremećen je odnos između materijalnih i duhovnih vrednosti u korist materijalnih. Međutim, filozofska Evropa nije zasnovana samo na motivu imati, vcć i na motivu biti (Fromovska opozicija i kompozicija). Tradiciji evropske filozofske civilizacije nije potreban čovek bezličnih osobina, kao ni totalitarni mentalitet koji ljude pretvara u srećne robove. U njenom filozofskom utemeljenju nalazi se čovek kao slobodno biće prirode. Dosadašnja praksa u ekonomskom i pravnom upravljanju u okviru Evropske unije putem tzv. direktiva koje dolaze iz Briselske administracije, prete da se pretvore u emisiju činovničkog (naučno neproverenog) aparata koji je svojstven dirigovanim ekonomijama, a ne slobodnoj tržišnoj privredi, ekonomskoj i pravnoj demokratiji. Razume se, da, sve do potpune pravne regulative Evropske unije, kao što je Građanski kodeks i drugi kodifikovani izvori prava, moraju postojati izvesne smernice kako bi se došlo do cilja integracije i tu se ne mogu staviti nikakve primedbe postojećem stanju stvari. Međutim, te smernice treba da budu rezultat naučne opservacije, dakle, da ih donosi naučna umnost, a ne tehnika stručnih činovnika koja u bogatstvu života vidi samo jednu tačku, a ne vidi širi horizont opšteg kulturnog identiteta zajednice. U suprotnom, niko ne bi poželeo ponovnu aktuelnost Kafke i Orvela.

KULTURA MIRA ILI NEKULTURA RATA I na samom kraju: sve pomenute determinante kulture govore o čitavom mozaiku različitih kulturnih identiteta. Taj diverzitet može se razvijati u dva pravca:

kultura mira sa određenim stepenom ujednačavanja univerzalnih vrednosti putem multikulturne tolerancije (ekonomske, političke, klasne i rasne, religijske, jezičke, nacionalne, svojinske i ugovorne, tolerancije razlika po rođenju ili bilo kom dostojnom ubeđenju), ili


nekultura rata, sile i nasilja, koja nas može odvesti, ne više u sukob ideologija što je bila pojava prošloga veka koja je odnela milionske žrtve, već koja nas može odvesti u sudar civilizacija, u rat glavnih kulturnih grupacija sveta, koji s obzirom na savre mena sredstva za masovno uništavanje ljudi, preti opštom kataklizmom opstanka
Biti ili ne biti

Na ovo Hamletovsko pitanje odgovorimo: priroda je samo svet umnosti odlikovala poverenjem da nas izvede na put kulture mira. I to na način ostvarenja prirodnih prava čoveka u filozofskom i legislativnom opusu racionalne koncepcije prirodnih prava čoveka koja su proklamovana i kodifikovana međunarodnim dokumentima Ujedinjenih nacija, i koja su na svoj način reprodukovana Deklaracijom Kopaoničke škole prirodnog prava (2002) - Universitas Iuris Naturalis Copaonici.